Rosa Luxemburg Stiftung » Deutsch

Wybierz język »

  • Polski
  • English
  • Deutsch
Róża Luksemburg

Społeczeństwo

Inspirujący profesor Kowalik

Społeczeństwo, 5 grudzień 2012

- Jestem niespokojny o demokrację i pokój, bowiem po raz pierwszy w historii kapitalizmu kapitalizm wyrwał się spod kontroli politycznej  - powiedział prof. Karol Modzelewski w  czasie konferencji „Kapitalizm, kryzys, alternatywy systemowe. Wokół myśli Tadeusza Kowalika”, zorganizowanej 30 listopada 2012 w Warszawie przez Polskie Towarzystwo Ekonomiczne oraz edycję polską Le Monde Dimplomatique przy wsparciu Fundacji im. Róży Luksemburg.

Konferencja była dedykowana zmarłemu z końcu lipca ub.r. prof. Tadeuszowi Kowalikowi, wybitnemu polskiemu ekonomiście, który przez pół wielu należał do najważniejszych uczestników debaty o gospodarce w Polsce, dążył do głębokiej reformy systemu socjalistycznego, był uczestnikiem ruchów opozycyjnych w latach 70. i czołowym doradcą „Solidarności”, a po 1989 r. radykalnym krytykiem neoliberalizmu. W swojej działalności naukowej prof. Kowalik inspirował się m.in. pracami ekonomicznymi Róży Luksemburg. W czasie sesji w Polskim Towarzystwie Ekonomicznym zaprezentowano wydaną w końcu listopada książkę Tadeusza Kowalika „Róża Luksemburg. Teoria akumulacji i imperializmu”. Wstęp do niej napisał prof.  Jan Toporowski z Uniwersytetu Londyńskiego, który w czasie konferencji podkreślał, że wśród ekonomistów w Wielkiej Brytanii, USA i Niemczech jest spore zainteresowanie dorobkiem teoretycznym Tadeusza Kowalika. Zaliczył go do grona klasyków polskiej myśli ekonomicznej.

Prof. Paweł Kozłowski z Instytutu Nauk Ekonomicznych Polskiej Akademii Nauk przypomniał, że  dla prof. Kowalika ekonomia była nauką o człowieku, relacjach między ludźmi, nauką społeczną. Dlatego przywiązywał niezwykłe znaczenie do wartości, łącząc perspektywę aksjologiczną z perspektywą poznawczą. Wychodził z założenia, że w opisie świata należy przyjmować punkt widzenia najsłabszych grup – nie ukrywał, że bliska jest mu pozycja lewicowa. Uważał, że ludzie zasługują na lepszy świat. Zadaniem uczonego, według prof. Kowalika, jest nie tylko badanie świata, ale także sprzyjanie jego zmianie. Wielkie znaczenie przywiązywał on do ruchów społecznych, które traktował jak instrument zmiany otaczającej rzeczywistości  – brał udział w powstawaniu „Solidarności”, współpracował z Jackiem Kuroniem. Jednak wielki zawód sprawił mu rząd Tadeusza Mazowieckiego. Uważał, że cechy systemu gospodarczo-społecznego ukształtowanego po 1989 r. są wynikiem „grzechu pierworodnego” – terapii szokowej znanej pod nazwą reformy Balcerowicza. Prof. Kowalik wbrew twierdzeniom neoliberalnych ekonomistów podkreślał, że nie ma jednego modelu kapitalizmu, jest ich wiele. Jego zdaniem sytuacja w Polsce byłaby inna, gdyby na początku przemiany ustrojowej obrano nie model neoliberalny, lecz  skandynawski. Ubolewał, że tak się nie stało i polski kapitalizm połączono nierozerwalnie z wysokim trwałym bezrobociem oraz głębszymi niż w innych krajach nierównościami społecznymi.

- W centrum zainteresowań prof. Kowalika stał nie pieniądz, lecz człowiek. Dlatego tak bliski był mu zapis w Konstytucji RP o społecznej gospodarce rynkowej, który okazał się jednak martwy – powiedziała Elżbieta Mączyńska, prezes Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego. -

Zwyciężył system neoliberalny, skutkiem tego są głębokie nierówności i wysokie bezrobocie oznaczające marnowanie ogromnego potencjału społecznego. Prof. Mączyńska zwróciła uwagę na trafność prognozy prof. Kowalika, że pieniądz całkowicie zapanuje nad światem, a podporządkowanie gospodarki, w tym sektora realnego, systemowi finansowemu przyniesie złe skutki.

Prof. Ryszard Bugaj podkreślał zgodność przestrzeni aksjologicznej z dociekaniami badawczymi prof. Kowalika i jego dążeniem do minimalizowania wad  gospodarki rynkowej.

Nie kwestionując kapitalizmu, uważał, że koszty przemiany ustrojowej w Polsce okazały się stanowczo za wysokie. Prof. Bugaj wspominał wystąpienie w Sejmie w 1990 r. Jeffreya Sachsa, jednego z głównych autorów terapii szokowej w Polsce: - Sachs mówił posłom, że jak jest popyt, to pojawia się podaż, oni słuchali tego z szeroko otwartymi ustami. Tadeusz Kowalik nachylił się do mnie i powiedział, że we wczesnych latach 50. do Polski przyjeżdżali radzieccy ekonomiści i też opowiadali, że wszystko jest takie proste. 

Także prof. Karolowi Modzelewskiemu neoliberalne doktrynerstwo przypomina teorie głoszone w okresie stalinowskim. Tymczasem ekonomia nie jest nauką ścisłą, lecz humanistyczną. Nie można oderwać jej od kontekstu społecznego, relacji międzyludzkich. Prof. Modzelewski zwrócił uwagę na zagrożenia, jakie niesie globalizacja. System ekonomiczny ma charakter globalny, światowy, tymczasem demokracja, społeczeństwo obywatelskie wciąż są nierozerwalnie związane z państwami narodowymi. Widać to nawet na przykładzie Unii Europejskiej – nie ma wspólnego unijnego systemu demokratycznego ani unijnego społeczeństwa obywatelskiego. Liberalny kapitalizm XIX-wieczny działał w ramach prawa państw narodowych. Współczesny kapitalizm globalny wyrwał się spod kontroli państw narodowych, zaś prawo międzynarodowe nie jest w stanie go nadzorować i regulować. Słabość państw narodowych ilustruje wpływ na ich stabilność ocen agencji ratingowych. Dysproporcja między globalizacją ekonomiczną a państwami narodowymi jest groźna dla demokracji. Procesy ekonomiczne w państwach coraz mniej zależą od polityków, a coraz bardziej od międzynarodowych instytucji finansowych i korporacji. Politycy nie są w stanie spełnić przedwyborczych obietnic, bo państwa narodowe nie dysponują skutecznymi instrumentami wpływania na procesy gospodarcze. Obywatele zniechęcają się do systemu parlamentarnego, nie dostrzegają bowiem różnicy między różnymi siłami politycznymi, nie widzą zależności między wynikami wyborów a zmianami w swoim życiu. Stąd bierze się rosnąca popularność w wielu krajach ruchów populistycznych i nacjonalistycznych.

W konferencji dedykowanej prof. Kowalikowi wzięli udział członkowie jego najbliższej rodziny, żona i syn: Irena i Mateusz Kowalikowie.

KP

Najnowsze w dziale

Naród ponad klasami
Społeczeństwo, 20 maj 2015
Transformacja lewicy
Społeczeństwo, 20 maj 2015
Lewica i wojna
Społeczeństwo, 20 maj 2015
Uczestnik i badacz historii
Społeczeństwo, 20 maj 2015